Print This Post Print This Post
تازه‌ها


از«اردیبهشتِ دوزخی»تا«مرداد ماهِ خاموش»!،علی میرفطروس

    

زمینه و زمانهء رویداد28مرداد32

 

*در3مردادماه32روزنامهء معروف«شورش»،نشریّهءهوادار مصدّق، درکاریکاتورتوهین آمیزی سرهای بُریدهء آیت الله کاشانی،بقائی، حائری زاده ودیگران را به نمایش گذاشت!

*ازآغازِ اردیبهشت تا مردادماه32،جامعهء سیاسی ایران درآستانهء یک جنگ تمام عیار قرارگرفته بود.

                                                               ***

سراسر ماه های اردیبهشت تامرداد32،تجلّی آشکارعصَبیّت وفقدان آرامش واعتدال درعرصهء سیاسی ایران بودبطوری که مجلس شورای این زمان را می توان نمایشگاه شدیدترین دشنام های لفظی و برخوردهای فیزیکی نمایندگان مجلس دانست[1].

 در25فروردین 1332،شاه عدم تمایل خودبه برکناری دکترمصدّق را به حسین علا(وزیردربار) ابرازکرده بود[2] بااینحال،مهندس احمدرضوی،نایب رئیس مجلس وهوادارمصدّق،در ملاقاتی باشاه (26فروردین) مراتب نارضایتی مصدّق را به شاه ابرازکردوتأکیدنمود که فردا(27فروردین)،باتعطیلی ادارات دولتی، مدارس، دانشگاه ها وکارخانه ها،تظاهرات  عظیمی باحضوردکتر مصدّق علیه کارشکنی های شاه ودربار  برگزارخواهدشد.دراین ملاقات،رضوی تهدیدکرد:

-«اعلیحضرت همایونی به هیچوجه خودشان رادرمقابل نهضت ملّی ملّت ایران قرارندهند…وطوری نباشدکه مخالفین نهضت،مقام سلطنت را نقطهء تمرکزی برای خودشان قراردهند…» [3]

  عبدالرحمن فرامرزی،روزنامه نگارمعروف ،سردبیرروزنامهء کیهان ونمایندهء مجلس دراعتراض به اینگونه تحریکات گفت:

-«اینکه وضع نمی شود که هروقت دولت دلش خواست ومجلس نسبت به آن خواستهء دولت  نظری داشت واظهارعقیده ای کرد،یک عدّه را تحت حمایت یک مشت چاقوکش  به مجلس بیاورندوباجاروجنجال وفحش وهتّاکی وکتککاری،نمایندگان رامرعوب کنندووادارنمایندکه طبق نظردولت،رأی بدهند…اینکه مجلس نیست.اینکه مشروطه نیست.اینکه رأی آزادنیست.این،«بده!یا می کُشمت» است»[4].

طبق گفتهء مهندس رضوی،در27فروردین 32تظاهرات گسترده ای درتهران وبیشترشهرهای مهم ایران به حمایت ازمصدّق برگزارشدکه منجر به زخمی شدن بسیاری وتخریب خانه ومغازه های مردم گردید[5].این تظاهرات خشونت باروتهدیدرؤسای عشایرقشقائی هوادارمصدّق در شیراز جهت حمله به تهران،باردیگرشاه را ناامیدونژند ساخت[6].بدنبال این تظاهرات،فاطمی نیزازسوی مصدّق در دوملاقات باشاه،بالحنی تلخ و«تهدیدآمیز»،مراتب ناخشنودی مصدّق ازحضورحسین علا در درباررا به اطلاع شاه رساند[7] بطوری که علا در 3اردیبهشت 32 مجبوربه استعفاء شد[8].یکی ازنتایج روحی این فشارها،قوّت گرفتن دوبارهء اندیشهء خروج ازایران در شاه بودکه درنهم اسفند1331 ناکام مانده بود،اعلامیّهء ابوالقاسم امینی، مسئول جدیدوکفیل وزارت دربارشاهنشاهی، مبنی برسفرملکه ثریابه اروپادراردیبهشت32 شایدنخستین گام برای خروج شاه ازایران بشمارمی رفت[9].این  وقایع-باردیگر-باعث نگرانی رهبران سیاسی  وازجمله برخی یاران نزدیک مصدّق گردیدبطوری که درهمین ایّام،حسین مکّی که زمانی بعنوان«سرباز فداکاروطن» نخستین شخص در دل ودیدهء مصدّق بشمارمی رفت[10]،ازمصدّق جداگردیدوبدین ترتیب،آخرین پُل ارتباط بین مصدّق و نیروهای«ملّی-مذهبی» فروریخت[11].

در30اردیبهشت1332، مصدّق درملاقاتی دوساعته باهندرسون بالحنی ملایم ومعتدل نسبت به دولت انگلیس، ضمن اشاره به لزوم پایان یافتن«تمایلات جاه طلبانهء انگلیسی ها»،برضرورت حل اختلافات موجودتأکیدکردوگفت:نگران است که برای جلوگیری ازسقوط ایران به دست کمونیست ها کمک های عُمده وقابل ملاحظهء مالی آمریکا به ایران،بسیاردیرصورت گیرد[12].

در3مردادماه32روزنامهء معروف شورش،نشریّهءهوادار مصدّق، درکاریکاتورتوهین آمیزی سرهای بُریدهء آیت الله کاشانی،بقائی، حائری زاده ودیگران را به نمایش گذاشت ودرمقاله ای،«انحلال مجلس و ضرورت اصلاحات» راتیترصفحهء اوّل خودساخت واعلام کردکه بزودی،مصدّق دربارهء رفراندوم برای انحلال مجلس سخنرانی مهمّی ایرادخواهدکرد[13].نشریات حزب توده نیز بااعلام حمایت از این سخنرانی،تبلیغات گسترده ای راعلیه مخالفان مصدّق آغازکردند. شایدمصدّق ِ مشروطه خواه نیزبرای «نمایش قدرت» به دوستان دیروزومخالفان امروزش(کاشانی،بقائی،مکّی،حائری زاده ودیگران)وهمچنین نشان دادن اقتدارش به دولت های آمریکاوانگلیس،حمایت حزب توده رامفید می دانست[14]،ولی درنزدمخالفان مصدّق،خصوصاًمظفربقائی،این «نمایش قدرت»،نوعی اتحاداستراتژیک مصدّق وحزب توده برای حذف شاه ورژیم سلطنتی،بشمارمی رفت[15].


  هياهوی قتل سرتیپ افشارطوس و استيضاح دولت مصدّق به اتّهام«شکنجهء متهمان به قتل افشارطوس» توسط علي زُهري ونگرانی مصدّق از رأي عدم اعتماد مجلس،باعث شدتادکترمصدّق در 5 مرداد 1332 طي يک پيام راديويي، مردم را به رفراندوم براي انحلال مجلس فراخوانَد.

دربامدادهمین روز(5مردادماه1332)کاشانی درنامهء دوستانه وستایش آمیزی به مصدّق،اورا«مظهرمبارزهء ایران بااستعمار»و«سمبل ورمز قیام شرق برای دفاع ازحقوق خود»نامیدو تأکیدکردکه«من وملّت ایران تاآخرین قدم  پشتیبان شما خواهیم بود»[16]،

دکترمصدّق-امّا-تحت تأثیرتلقینات برخی ازیارانش وجنگ روانی روزنامه ها،درسخنرانی رادیوئی بعدازظهر5مرداد،شدیداًبه مخالفان خودحمله کردودرواقع،به کاشانی،بقائی،حائری زاده،مکّی ودیگران اعلان جنگ داد[17].

چندساعت بعداز سخنرانی تندمصدّق،لایحهء برگزاری رفراندوم برای انحلال مجلس هفدهم،به تصویب هیأت دولت رسیدکه در آن،دوصندوق جداگانه برای اخذ آرای مخالفان وموافقان  تعیین شده بود[18].

  باتوجه به پیام دوستانه وستایش آمیز کاشانی به مصدّق(دربامداد5مرداد)،وی منتظرِ چنان سخنان تند و بی پروائی ازطرف مصدّق نبودولذا،پاسخ تندِ کاشانی به سخنرانی مصدّق[19]،بسانِ«زدی ضربه ای،ضربه ای نوش کن!»تلقّی شد.

  بدین ترتیب،ازآغاز«اردیبهشتِ دوزخی»،جامعهء سیاسی ایران درآستانهء یک جنگ تمام عیار قرارگرفت.

   حملهء هواداران مصدّق به سخنرانی خانهء آیت الله کاشانی وکشته شدن فردی بنام محمّدحدِّادزاده وزخمی شدن بسیاری ازحاضران دراین سخنرانی،فضای عصَبی حاکم برجامعه را خونین ترساخت. خبرنگارروزنامهء فرانسوی لوموندازتهران گزارش داد:

-«ديشب (يكشنبه) حوادثی در منزل آيت‌الله كاشانی رُخ داد. وي به تمام «مسلمانان حقيقی» توصيه كرده تا اين رفراندوم را تحريم كنند.طرفداران مصدّق بُطری هاي بنزينِ آتش‌زا بطرف منزل آيت الله كاشانی پرتاب می كردند و نزاعی در اطراف منزل ايشان در گرفت كه يك نفر كشته و نزديك به صد نفر مجروح شدند و امروز صبح گروه‌های مسلّح، منزل آيت‌الله كاشانی را محاصره كرده و ورود به منزل ايشان ـ حتّی براي نزديكان و بستگان وی ـ را ممنوع كرده بودند،آيت‌الله كاشانی رفراندوم برای انحلال مجلس را باردیگر تحريم كرد و اعلام نمود كه هر رأئی كه مصدّق در اين رفراندوم زير حمايت سرنيزه‌ها و تانك‌ها بگيرد،موجب بطلان هر قرارداد بين المللی است كه در آينده منعقد نمايد.»[20]

ناصر انقطاع،يكی از اعضاء قديمی حزب پان‌ايرانيست (هوادار مصدّق) در بارهء حوادث خانهء كاشانی می نويسد:

-«داريوش فروهر و پان‌ايرانيست‌های حزب ملّت ايران به مجلس (خانهء كاشاني) حمله می كنند و با پرتاب سنگ از بيرون و قطع برق ـ هنگام سخنرانی صفائی، نمايندهء قزوين ـ مجلس[سخنرانی] را برهم می زنند.بی درنگ برخی از حاضران به كوچه می ريزند و با پان‌ايرانيست‌هایِ همراهِ فروهر درگير می شوند و در اين زد و خورد،يكی از هواداران كاشانی ـ بنام حدّادزاده ـ كشته می شود»[21].

اينك كساني كه در قتل هژير و رزم‌آرا، شادماني و پايكوبی كرده بودند،در زنجيرهء عصبـّيت‌های تازه، در برابر يكديگر صف‌آرائی كرده بودند.احترازِ مصدّق ازملاقات باشاه[22] واقدامات وی و برخی ازیاران افراطی او،به ترس وتردیدهای شاهِ جوان نسبت به انگیزه های سیاسی مصدّق افزود و این امر،بتدریج،شاه رابه دامان دشمنان سرسخت مصدّق می انداخت که از«بی عملی»و«بی ارادگی شاه»،آزرده وعصبانی بودند.

بدین ترتیب،در شرایط عَصَبی و آشفتهء«اردیبهشتِ دوزخی»،مسئلهء نفت-کاملاً- فراموش شده بودودر«مردادماهِ خاموش»دگرگونی های شگفتی درشُرُف شکل گیری بود.

 

زیرنویس ها:

[1]– برای نمونه نگاه کنیدبه:مشروح مذاکرات مجلس،خردادماه 1332؛باخترامروز،17خرداد1332؛مقایسه کنیدباسخن عبدالله معظّمی(رئیس مجلس): مشروح مذاکرات مجلس،7خرداد1332

[2]– Henderson to the Department of State, April 15, 1953, telegram 788,00/4-1553

[3]ـ روزنامهء اطلاعات،27فروردین1332

[4]ـ روزنامهء اطلاعات،25فروردین1332

[5]ـ نگاه کنیدبه:روزنامهءاطلاعات ،29فروردین1332

[6]ـ تنهاپس ازسقوط مصدّق بودکه شاه جوان توانست «برتردیدها،نژندی ها وناامیدی های خویش فائق آید»بطوری که سه روزبعداز28مرداد32،وقتی هندرسون از«شجاعت بزرگ اخلاقی شاه دراین مقطع حسّاس تاریخی کشورش»یادمی کرد،شاه،می گریست. نگاه کنیدبه گزارش هندرسون،

Henderson to the Department of State, August 23, 1953, telegram 788.11/8-2353

[7]ـ موحّد،ج2،صص747-748

[8]ـ روزنامهء اطلاعات،5اردیبهشت1332

[9]ـ روزنامهء اطلاعات،5اردیبهشت1332

[10] ـ براي آگاهي از ارج و اعتبار حسين مكّي در دل و ديدهء مصدّق، نگاه كنيد به: سنجابي، اميدها و نااميدي‌ها، ص185. همچنين نگاه كنيد به نمونة نامه‌هاي دكتر مصدّق به حسين مكّي: متيني، صص 185-186. براي نمونه‌هائي از سرمقالات ستايش‌آميز روزنامة باختر امروز (حسين فاطمي) در بارة حسين مكّي نگاه كنيد به: سال‌هاي نهضت ملّي (كتاب سياه)، ج6، صص157-164.

[11]ـ مکّی،ج6،ص434

[12]– Henderson to the Department of State, May 20, 1953, telegram 110.11 DV/5-2053

[13]ـ نگاه کنیدبه:شورش،3مرداد32.

 1-نگاه کنیدبه گزارش های 3و 21مرداد32 ماتیسون،کاردارسفارت آمریکادرتهران:

Mattison to the Department of State, July 25, 1953, telegram

788,00/7-2553

Mattison to the Department of State, August 16, 1953, telegram

788,00/8-1253

[15]ـ نگاه کنیدبه:روزنامهء شاهد،شماره های اردیبهشت وخردادوخصوصاً6مرداد32،همچنین     نگاه کنید به سخنرانی مهدی میراشرافی در:مشروح مذاکرات مجلس،7خرداد1332

[16]ـ روزنامهء اطلاعات،5مرداد1332

[17]ـ برای متن سخنرانی دکترمصدّق،نگاه کنیدبه:باخترامروز،5مرداد32؛برای بخش های مهم این سخنرانی نگاه کنیدبه:فاتح،صص660-661

[18]ـ روزنامهء کیهان،6مرداد32.به گزارش روتنی(کارشناس امورایران درسفارت انگلیس درتهران):مصدّق درملاقات باهندرسون گفته بودکه می خواهد،موافقان ومخالفان در دومسجدجداگانه ومختلف،آرای خودرا به صندوق بیاندازند»:

FO  371 EP  104562,February 24, 1953

[19]ـ نگاه کنیدبه:روزنامهء کیهان،7مرداد32

[20] – Le Monde, 4 aout, 1953, p. 12

مقايسه كنيد با گزارش روزنامة اطّلاعات، 13 مردادماه 1332

[21] ـ انقطاع، ناصر، پان‌ايرانيست‌ها، ص98؛ براي گزارش دقيقي از اين حادثه نگاه كنيد به: سالمي، محمّد حسن، تاريخ نهضت ملّي شدن صنعت نفت از نگاهي ديگر، صص426-434؛ روزنامة اطّلاعات، 11 مرداد 1332؛ كوهستاني‌نژاد، مسعود، مرداد خاموش، صص 85-164

[22]ـمصدّق،ص 267؛ مصدّق، غلامحسين،ص66

فرستادن این مطلب برای دیگران