Print This Post Print This Post
داخلی (کتابها)


ملّی شدن صنعت نفت

 نخستین نتیجهء قتل رزم‌آرا این بود كه در فضائی از ترس و وحشت، عموم نمایندگان مخالف مجلس، یك شبه طرفدار ملّی شدن صنعت نفت گردیدند!

ملّی شدن صنعت نفت و استیفای حقوق تاریخی ملّت ایران، یكی از بزرگترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران است. دربارهء مبتكر این فكر، روایات مختلفی در میان است و عمدتاً فكر ملّی شدن نفت را ساخته و پرداختهء سیـّد حسین فاطمی‌ یا دكتر محمـّد مصدّق می‌دانند در حالیكه پیگیری بحث‌های مربوط به نفت در مجلس، نشان می‌دهد كه سال‌ها پیشتر، ساعد مراغه‌ای سیاست «تحریم مذاكرات نفت» را آغاز كرده بود و در همین زمان (12 آذر 1323) غلامحسین رحیمیان، نمایندهء قوچان، طرح «الغای قرارداد نفت جنوب» را به مجلس پیشنهاد كرد و از مصدّق نیز تقاضا نمود تا آنرا امضاء كند، ولی مصدّق از امضاء و تائید این طرح قانونی، خودداری كرده بود[1]. در مردادماه 1327، عباس اسكندری نیز اندیشهء ملّی شدن نفت را به مجلس پیشنهاد كرد، امّا مورد توجـّه هیچیك از نمایندگان مجلس واقع نگردید و مصدّق حتّی كوشید تا عبـّاس اسكندری طرح استیضاحش از دولت ساعد مراغه‌ای ـ مبنی بر مخالفت با لایحهء الحاقی گس ـ گلشائیان ـ را پس بگیرد[2]. در خردادماه 1328، غلامحسین رحیمیان (نمایندهء قوچان) ـ بار دیگر ـ از لزوم ملّی شدن نفت سخن گفت[3] امِا مورد توجـّهء مصدّق و یارانش قرار نگرفت. پس از تشكیل «جبههء ملّی» (اوّل آبان 1328) نیز مسئلهء نفت در برنامهء آن جبهه نبود[4] با اینحال، حسین مكـّی ضمن اینكه خود، نریمان و حسین فاطمی‌ را مبتكر این طرح می‌داند، تأكید می‌كند كه «دكتر مصدّق آخرین كسی بود كه امضای خود را پای [این] پیشنهاد نهاد»[5].

                   8-مصدق وکاشانی

                                       مصدّق وآیت الله کاشانی

از طرف دیگر: محمّدرضا شاه نیز ـ كه هنوز شهریور 1320 وتبعید خفّت‌بار پدرش توسط انگلیسی‌ها را بخاطر داشت، می‌توانست نسبت به مبارزات مصدّق، همدل و همراه باشد بطوریكه هندرسون (سفیر آمریكا در ایران) در گفتگوی خصوصی خود با شاه (به تاریخ 30 سپتامبر 1951/8 مهرماه 1330) گزارش می‌دهد:

«… شاه تأكید كرد كه احساسات ملّی علیه انگلیس و به حمایت از مصدّق ـ به عنوان یك مدافع شجاع منافع ایران ـ برانگیخته شده است. به دلیل رواج شایعاتی مبنی بر تجاوز احتمالی انگلیس در جنوب ایران و پیاده كردن نیرو، موقعیـّت مصدّق به میزان زیادی تقویت شده است… در مورد نفت، احساسات ملّی ایرانیان علیه انگلستان است. این احساسات را عوامفریبان شعله‌ورتر ساخته‌اند. من هرقدر كه بخواهم قوی و قاطع باشم، نمی‌توانم برخلاف قانون اساسی و بر ضد جریان نیرومند احساسات ملّی حركت كنم…»[6]

بقول صاحب نظری:«شاید[شاه]مصدّق را درضمیرناخودآگاه خود،تبلوررأی و ارادهء مردم می پنداشت…ودر دوران نهضت ملّی،مصدّق وجدان بیدار و یکی دیگرازخویشتن های شاه بود»[7].
مصدّق در ملاقات با شاه و در پاسخ به تلگراف تشویق و حمایت او تأكید كرد:

«شاه، سهم بزرگی در موفقیـّت‌های دولت [در امر ملّی شدن صنعت نفت] داشته است و نام او در تاریخ خواهد ماند… هر موفقیـّتی درهر جا و هر مورد تحصیل شده، مرهون توجـّهات و عنایات ذات اقدس ملوكانه است كه همه وقت، دولت را تقویت و رهبری فرموده‌اند.»[8]

با این مقدّمات، می‌توان پذیرفت كه كسانی مانند ساعد مراغه‌ای، غلامحسین رحیمیان، عبـّاس اسكندری، حسین مكـّی، دكتر بقائی، حائری‌زاده، عبدالقدیر آزاد، شایگان، نریمان، فاطمی، آیت‌الله كاشانی و دكتر مصدّق در تحقّق این هدف بزرگ ملّی تلاش كرده‌اند و حتّی نطق مفصّل سیـّد حسن تقی‌زاده (وزیر دارائی رضاشاه) مبنی بر وجود عْنف و عدم اختیار در امضای قرارداد 1312/1933 و در نتیجه: بی‌اعتبار دانستن «قرارداد دارسی»، بارها، مورد استناد مصدّق و یارانش در محاكم بین‌المللی قرار گرفته بود[9]. همهء این تلاش‌ها باعث شده بود تا انگلیسی‌ها در مردادماه 1330 ـ طی یادداشتی رسمی ـ اصل ملّی شدن صنعت نفت را بپذیرند و آمادهء گفتگو با دولت ایران شوند[10].

 پانوشت ها:

1ـ كی‌استوان، ج1، صص222-223؛ موحِد، گفته‌ها و ناگفته‌ها، ص46؛ فاتح، صص356-357؛ فرمانفرمائیان، ص551؛ موحِد، ج1، صص98 و 517؛ آوانسیان، خاطرات، ص468

2ـ كاتوزیان، ص88

3ـ موحـّد، ج1، ص133

4ـ موحـّد، ج1، ص113

5ـ برای آگاهی از سابقة طرح ملّی شدن صنعت نفت، نگاه كنید به: كی‌استوان، ج1، صص222-223؛ موحـّد، ج1، صص131-135

6- Henderson to the Department of State, September 30, 1951, telegram  12150,888,2553/9-3051

مقایسه کنیدباگزارش های«زینر» (مستشارسفارت انگلیس و سرپرست فعالیّت های ضدمصدّق درتهران)و«میدلتون» (کاردارسفارت انگلیس درایران):

FO 248 EP 1531,May 17, 1952

FO 371 EP 98602,July 28,1952

7ـ رهنما، علی، نيروهاي مذهبی بر بستر حركت نهضت ملّی،صص895و896

8 ـ مصدِق، ص 366؛ موحِد، ج1، ص470.

9ـ برای نطق تقی‌زاده، نگاه كنید به: فاتح، صص295-297؛ موحِد، ج1، صص 95-97؛ متینی، صص 187-195. در بارة تلاش‌های تقی‌زاده برای استیفای حقوق ایران در مسئلة نفت، نگاه كنید به: موحِد، ج1، صص 98-102

10ـ مذاكرات مجلس شانزدهم، جلسة 179، 23 مرداد1330.

 

فرستادن این مطلب برای دیگران