Print This Post Print This Post
داخلی (کتابها)


دکترمحمّدمصدّق؛ فصل ناتمام

                                           پیشگفتار چاپ پنجم           

زندگی وشخصیّت سیاسی دکترمحمّدمصدّق،قصّهء پُرراز و رمزی است که پس ازگذشت 60سال،زوایای تاریک و ابهام آمیزآن،هنوز موضوع مطالعات و پژوهش های متعدّدی است و لذا،این کتاب کوچک، فقط می تواند«کوزه»ای از«بحر»بشمارآید.

نگارنده معتقداست که محدودیّت ها و موانعی که باعث ناکامی های جنبش مشروطیّت شدند،درجنبش ملّی شدن صنعت نفت و دوران کوتاه حکومت مصدّق نیزتداوم داشتند؛هم ازاین روست که  درآن دوران،جامعه بود،امّاجامعهء مدنی نبود،پارلمان بود، ولی فرهنگ و سلوک پارلمانی نازل بود و لذا،خیابان،نقش اساسی داشت و اختلاف نظر تاحددشمنی بالا می رفت و…[1]

این محدودیّت های تاریخی وموانع ساختاری،موجب می شوندتاما-بدورازحماسه سرائی واسطوره گرائی- بانگاه مادرانه به شخصیّت های  تاریخ معاصر ایران،برای داشتنِ یک تاریخ ملّی بکوشیم.

خوشبختانه در سال‌هاي اخير، جامعهء ايران از سُنّت ويرانگرابليس و قدّيس يا خائن و خادم فاصله گرفته و با نوعی اعتدال و انصاف، شخصيـّت‌های تاريخی خود را مورد ارزیابی و داوری قرار می‌دهد.اگر تجدّد (مدرنيته) را به معنای رشد ذهنيـّت نقّاد و پرسشگر بدانيم، آنگاه شك كردن و به پرسش گرفتن باورهای رایج دربارهء برخی رویدادهاو شخصیّت های تاریخ معاصرایران،می تواند نشانهء خِرَد نقّاد و رشد تجدّدگرائی و نمونهء اميدبخشی از ضرورت بازنويسی تاريخ معاصر ايران بشمار آيد.استقبال خوانندگان عالیمقدار و پنجمین چاپ اين كتاب در فاصله‌ای كوتاه مؤيـّداين نظر است.

صرف نظراز هیاهوهای غرض آلود برخی،درفاصلهء نخستین چاپ این کتاب(2008)و پنجمین انتشارآن ازطریق اینترنت(2013) پاره ای ازنظرات و مفروضات اصلی کتاب حاضر موردموافقت یاتأئیدبرخی پژوهشگران صاحب نام قرارگرفته،ازجمله،داریوش بایندُر[2]،عباس میلانی[3]،ری تکیه[4] وهوشنگ نهاوندی-ایو بوماتی [5].همچنین بایدازکتاب  احمدبنی جمالی[6]ومقالات موسی غنی نژاد[7]،مرتضی مردیها[8]،سیروس مرادی[9]،محمدقائد[10] وحسن زحمتکش[11]یادکردکه برخلاف نگاه سنّتی رایج، تفسیرمتفاوتی از شخصیـّت سیاسی مصدّق و رویداد28مرداد32 ارائه داده اند.این نمونه های روشنگر نشان می دهندکه بررسی دوران دکترمصدّق و خصوصاًرویداد28مرداد32،اینک واردمرحلهء تازه ای شده و ازاسارت ملاحظات سیاسی یاتعلّقات ایدئولوژیکِ دوران جنگ سردآزادگردیده است.

نگارنده باقبول وجودطرح TP-AJAX معتقداست که درفاصلهء 25تا28مرداد32 سه طرحِ یااقدام ِموازی درسقوط دولت مصدّق فعّال بودند و برتری یکی ازاین سه طرح موازی درروز28مرداد،هم موجب ناباوری و شگفتی عوامل سازمان سیا درتهران،هم باعث حیرت و حیرانی هواداران دکتر مصدّق و هم موجب تعجّب سلطنت طلبان و هواداران حزب توده گردیدبطوریکه بقول هندرسون[12] (سفیرآمریکادرتهران) ،ویلبر[13] (یکی ازعاملان اصلی سازمان سیا درطرح کودتا)و کابل[14] (قائم مقام  سازمان سیا درگزارشی فوری به رئیس جمهورآمریکا): 

-«یک جنبش نیرومندو غیرمنتظرهء مردمی و نظامی،منجربه تسخیرِ واقعی شهرتهران توسط نیروهای هوادارشاه شده…نه تنها اعضاء دولت مصدّق،بلكه شاهی‌ها و توده ای ها هم از اين موفقيّـّّت  آسان و سريع كه تا حدود زيادی خودجوش صورت گرفته، در شگفت  اند…».

بنابراین:هدف نخست کتاب حاضر اثبات این فرضیه و روشن ساختن نقش هریک ازاین سه طرح یااقدام موازی درسقوط قطعی دولت مصدّق است.             

هدف دوم،به چالش کشیدن مفهوم «کودتا»دررابطه بارویداد 28مرداد32 وسقوط آسان دولت مصدّق می باشد.    

هدف سوم،این است تانشان دهیم که بخاطرمحدودیّت های تاریخی و ضعف ساختارهای سیاسی و مدنی جامعهء ایران،هیچیک ازرهبران سیاسی آن زمان، نمی توانست عامل استقرار آزادی ودمکراسی درایران باشد.

و سرانجام،هدف چهارم این است تا برخلاف بسیاری ازتحقیقات،نشان دهیم که درسال های 1324-1332توان نظامی – تشکیلاتی حزب  توده،بعنوان بزرگ ترین حزب کمونیست خاورمیانه، درتغییرساختارقدرت سیاسی درایران،بسیارنیرومندوخطرناک بوده است.بنظرنگارنده، بدون توجه به نفوذحیرت انگیزسازمان نظامی حزب توده درمیان نیروهای مسلّح نظامی و انتظامی و نقش آفرینی های این حزب،درک مسائل سیاسی آن دوران دشوارخواهدبود،دراین باره کافی است بدانیم که بقول مهندس احمدزیرک زاده،یکی ازیاران نزدیک مصدّق:

از اواخر سال 1324 تا مرداد 1332 حزب توده هر وقت می‌خواست می‌توانست با یك كودتا تهران را تصـّرف كند…» [15]

بنظرنگارنده،باآگاهی ازاین شرایط حسّاس و درحیرت و مخالفت نزدیک ترین یارانش،دکترمصدّق بایک عقب نشینی حیرت انگیز و ایراندوستانه در28مرداد32،باعث بروز رویدادمهم و سرنوشت سازی گردیدکه ما آنرادربخش«نقش ونقشهء دکترمصدّق در روز28 مرداد»نشان داده ایم.

 درچاپ پنجم،اسناد،منابع و موضوعات تازه ای به کتاب افزوده شده اند،ازجمله،بخش«دکترمحمّدمصدّق ومحمّدعلی فروغی»ونگاهی تازه به چگونگی قتل اسرارآمیز سرتیپ افشارتوس،رئیس شهربانی دولت مصدّق است.باتوجه به قتل های زنجیره ای این دوران توسط«کمیتهء ترورسازمان نظامی حزب توده»(به رهبری خسروروزبه)،نگارنده این فرضیّه را مطرح کرده که نقش این «کمیتهء ترور»درقتل افشارتوس به منظورفتنه انگیزی و تشدیداختلاف بین مصدّق و شاه  و سپس، برای بدنام کردن و متهّم نمودن یکی از دشمنان سرسخت حزب توده(دکترمظفربقائی)چه بود؟.درواقع،ازاردیبهشت تامردادماه 1332،حوادث مهمّی درعرصهء سیاسی ایران  روی دادکه سرشت و سرنوشت  سیاسی دکترمحمدمصدّق را در28مرداد32  رقم زد.مااین حوادث و رویدادها رادرچاپ پنجم کتاب،دربخش های«از اردیبهشتِ دوزخی تامرداد ِپُرفریاد»،«ماجرای«دریفوس و دکترمظفربقائی،«قتل سرتیپ افشارتوس وسازمان نظامی حزب توده»،«دکترمظفربقائی:قربانیِ«حمّام فینِ»حزب توده!»بررسی کرده ایم.   

بررسی زندگی،شخصیّت و عقاید سیاسی دکترمحمّدمصدّق،«فصلی ناتمام»درمطالعات تاریخ معاصرایران است،امیداست که انتشاراین کتاب کوچک،برگی ازاین«فصل ناتمام»بشمارآیدو در روشن ساختن برخی زوایای تاریک ِاین دوران مهم و پُرابهام  مفیدوموثّرباشد.                        

 ع.م   

                                          فروردین ماه1393                                                                                                      

                                                                                                    

 


[1]- برای نمونه نگاه کنیدبه:مشروح مذاکرات مجلس،خردادماه 1332؛باخترامروز،17خرداد1332؛مقایسه کنیدباسخن عبدالله معظّمی(رئیس مجلس): مشروح مذاکرات مجلس،7خرداد1332

[2]- Iran and the CIA: The Fall of Mosaddeq Revisited

Darioush Bayandor,New York , Palgrave Macmillan, 2010

[3]- The Shah, Abbas Milani, Palgrave Macmillan, 2012

[4]- The Myth of an American Coup (What really happened in Iran in 1953) , RAY TAKEYH Jun 17, 2013,    in  http://www.weeklystandard.com/articles/myth-american-coup_733935.html#

[5]- Mohammad Réza Pahlavi : le dernier Shah / 1919-1980, Houchang Nahavandi  et Yves Bomati,Perrin Editions 2013

[6]-بنی جمالی،احمد:آشوب،نشرنی،چاپ دوم،،تهران،1387.گفتنی است که نام این کتاب(آشوب)برای تبیین زندگی وشخصیّت دکترمحمدمصدّق،بسیارقابل تأمّل است.

 [7]-http://www.mehrnameh.ir/article/1640/%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%88%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85-%D9%86%D9%81%D8%AA%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%8A-%D8%BA%D9%86%D9%8A%E2%80%8C%D9%86%DA%98%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%86%D9%81%D8%AA

http://www.tarikhirani.ir/fa/news/73/bodyView/631/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C.%D8%BA%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D9%86%DA%98%D8%A7%D8%AF:.%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82.%D8%B1%D8%A7.%D9%BE%D8%AF%D8%B1.%D9%BE%D9%88%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85.%D9%86%D9%81%D8%AA%DB%8C.%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%85.html

[8]- http://iranology.net/post-229.aspx   

http://iranology.net/post-230.aspx

[9]- http://iranology.net/post-214.aspx  

[10]-http://iranology.net/post-232.aspx

[11]-زحمتکش،حسین:قرارداد کنسرسیوم نفت 1333،انتشارات رودگون،تهران،1392

[12] – Henderson, Loy

[13]- Wilber

[14] – Cabell

[15]-زیرك‌زاده، پرسش‌های بی پاسخ،ص323

فرستادن این مطلب برای دیگران