زندگینامه

  پژوهندهء روزگارِ دُرشت

به نقل از:سایت شاهنامه و ایران

علی ميرفطروس به سال ۱۳۲۹درشهرستان لنگرود زاده شد. از دوران دبيرستان به نويسندگی و شاعری پرداخت و در سال ١٣٤٩ با سردبيری و انتشار نشريهء  سهند (دانشگاه تبريز) در جنبش دانشجوئی ايران معروف گرديد بطوريکه بقول بعضی از صاحب نظران،«سهند در محافل روشنفکری و  دانشجوئی ايران  چون  بُمبی منتشر  شد».دو  مجموعه  شعر  آوازهای تبعيدی و سرود آنکه گفت: نه!حاصل آن سال های دور است.

در سال ١٣٥٦ کتاب جنبش حروفيّه و نهضت پسيخانيان و ١٠ ماه قبل ازانقلاب اسلامی (فروردين ١٣٥٧) کتاب‌های اسلامشناسی، حلاّج و سپس سرودهء آخرين شعر(مرداد ١٣٥٧) از میرفطروس  منتشر شد.باتوجه به«ماه زدگی»ی عموم روشنفکران درآن زمان،این شعر،نقطهء عطفی درحیات فکری میرفطروس بود:

ـ « نه !

این ،

منشورهای منتشرِ آفتاب نیست

کتیبهء کهنهء تاریکی ست ـ

                         که ترس و

                                 تازیانه و

                                      تسلیم را

                                           تفسیر می کند .

آوازهای سبز ِچکاوَک نیست

این زوزه های پوزهء «تازی»هاست

کزفصل های کتابسوزان

           وزشهرهای تهاجم و تاراج

                                     می آیند.»

باانقلاب اسلامی،میرفطروس،سرانجام،مجبور به جلای وطن شد(در سال١٣٦٢).

چندنظردربارهء علی میرفطروس:

بقول منتقدی:

-«کتاب  های میرفطروس«ازابتداءتاانتهاء،نشان از جانِ بی قرار نویسنده ای دارد که از باز اندیشی در افکار گذشتهء خود دریغ نمی ورزد و در تغییر به سمت کمال و فهم درست ،با خود همان رفتاری را می کند که از دیگران انتظار دارد»...

به عبارت دیگر:او در تحقیقات خویش به دنبال ناگفته‌هایی است که با جوهرِ تحقیق(حقیقت‌گویی) بخوانَد.میرفطروس با استناد به سخن تولستوى معتقد است:«ما باید از چیزهایى سخن بگوییم که همه مى‌دانند ولى هر کس را شهامت گفتن آن نیست.» این امر در جامعه‌ای که از «ابلیس بودن» تا «قدیس بودن» راهی نیست، بی‌تردید،شجاعت فراوانی را طلب می‌کند و چه بسا گوینده را با انتقادهای فراوان و عموماً جعل‌آمیز روبرو  می سازد.

ویژگی دیگری که سلوکِ فرهنگی میرفطروس را ممتاز می‌کند،گوشه‌گیری یا انزوای آگاهانه‌ء اوست.گویی که او در «خلوت اُنسِ» خویش به آینده می‌نگرد و هنوز این شعرِ نیما را از مقدمه‌ء کوتاه کتاب «حلاج»(اردیبهشت ۱۳۵۷)، زمزمه می‌کند:

-«صبح  وقتی که هوا روشن شد

همه کس خواهند دانست و بجا خواهند آوَرد مرا

که در این پهنه‌ور آب

          به چه ره رفتم و از بهرِ چه‌ام بود عذاب؟»

بقول منتقددیگری:

-بنظرمیرفطروس«روشنفکری، اساساً با شک آغاز می شود، يعنی شک کردن و نقد کردن،ماهیّت و موضوع روشنفکر واقعی است.او با بيدار کردن شک می کوشدتا پايه های يقين را درجامعه استوار کند.در واقع برای يک روشنفکر واقعی، شک کردن تنها مسئله ای است که در آن شک نيست.وظیفهء روشنفکرواقعی،«درآویختن»با دروغ هاو باورهای رایج  است ونه«در آمیختن»باآنها.روشنفكر واقعی،اساساً جوينده، كنجكاو و شجاع است.روشنفكر واقعي با شک در داده های تاريخی-سياسی،خوابِ ذهنی جامعه را آشفته می كند.روشنفكر واقعي در پيِ وجاهت ملّی نيست.كارِ او، آزاد كردن حقيقت از زندانِ مصلحت های سياسی-ايدئولوژيک است،چرا كه وقتی حقيقت آزاد نباشد،آزادی، حقيقت ندارد».ازاین رو-مانند صادق هدایت وخصوصاً خلیل ملکی-علی میرفطروس نیز در بین روشنفکران و نویسندگان معاصرایران،یک«روشنفکر تکرو یاتنها»ست که هربار،باشک در داده های تاريخی وسياسی،خوابِ ذهنی جامعه را آشفته می كند»…آنچه که پس ازانتشارکتاب معروفِ«دکترمحمدمصدّق؛آسیب شناسی یک شکست»ازطرف برخی«مصدّقی های جدیدالولاده»شاهدآن بودیم،نمونه ای ازاین سخن است.درهمین رابطه،استاد دکتر صدرالدین الهی درمقاله ای بنام«صدای تنها» درنشریهء روزگارنو(چاپ پاریس):نوشته اند:

-«شـجاعت و از روبرو به گذشـته نگاه کردن، نعمتی‌سـت که نصیب هرکس نمی‌شود. میرفطروس از این شـجاعت به سـرحدِّ کمال برخوردارسـت و این، آن نایافته گوهری‌سـت که باید گردن‌آویز ِ همه‌ء متفکران امروز و فردای ما باشد …در تحلیل های او، درد ِ بر دار کردنِ بابک (خرّمدین) و منصور (حلاّج) و حسـنک (وزیر)را احسـاس می کنی،با «ابن مقنّع»در دیگِ تیزاب می افتی،با«عین القضات همدانی»به آتش و نفت و بوریا دسـت می یابی،و درخیل کُشـتگانِ بی آواز،خود را هم آوازِ ِ آنان می بینی …آسـان نیسـت که آدمی در عصر تجدید حیات اندیشـهء دینی در سـراسـر جهان،در صفِ[ سـروران] سـر بلندِ تمامیِ تاریخ بایسـتد و « گالیله »نباشـد که آهسـته بگوید:« زمین می گردد»، و«منصور»[حلّاج] باشـد که بگوید: «رکعتان فی العشق لا یصحّ وضؤ هما الّا بالدم» ( در عشـق دو رکعت اسـت که وضوء آن درسـت نیاید،اِلاّ به خون) …برداشـتن این صدا در برهوت ایمان‌های نئولیبرالی، نیازمندِ جرئتی منصوروار است.امید آن است که این صدای تنها،طنینی جهان‌تاب پیدا کند،زبان آتشینش درگیرد و او چون شـمع به تنهایی نسـوزد و آب نشـود …».

   عقاید واندیشه ها:

محوراصلی کتاب های میرفطروس،آسیب شناسیِ جامعهء ایران و شناخت عللِ عدمِ رشدجامعهء مدنی یاموانعِ عدم توسعهء سیاسی  درایران است،ازاین رو،ما-باالهام ازشاهنامهء فردوسی-وی را«پژوهندهء روزگارِ دُرشت»(دشوار و سخت)نامیده ایم.آثارِ او-به راستی-«شاهنامهء آگاهی و آزادی»است.

میرفطروس ازنخستین روشنفکران و پژوهشگرانی است که به نقد«اسلام سیاسی»و«روشنفکری دینی»پرداخت و ضمن بررسی عقایدآیت الله خمینی،دکترعلی شریعتی و دیگران و مقایسهء تطبیقی عقاید آنان با ایدئولوژی های توتالیتر(فاشیسم و استالینیسم)نسبت به بازتولیداندیشه های خِرَدگریز و تجدّدستیردرایران هُشدارداد،کتاب ها و مقالات زیر نمونه ای ازاین تلاش ها و هُشدارهابود:

ملاحظاتی درتاریخ ایران(1988)،

بنيادگرايی اسلامی و انقلاب ايران(1993)،

١١ سپتامبر:ريشه ها، باز انديشى ها و رهائى ملى ما(1381)،

برخی منظره هاومناظره های فکری درایران امروز(1381)و

از روشنفكرى دينى به آزادى و دمكراسى راه نيست!(1383).

این آثار براندیشه های برخی ازروشنفکران ایران  تأثیر گذاشت.بااین آثاربودکه درگفتگوئی بارادیوبین المللی فرانسه(بخش فارسی)میرفطروس«ولترایران»نامیده شد.استادشجاع الدین شفا نیزدرجمعی ازصاحب نظران و دوستداران فرهنگ ایران در«مادرید»(اسپانیا)،ضمن اشاره به کتاب«تولّدی دیگر»،تأکیدکرد:«درتألیف این کتاب،خودرا وامدار و مُلهم ازنخستین کوشش های استادعلی میرفطروس دربارهء اسلام و اسلام شناسی می دانم».

میرفطروس با توجهء اساسی به ضعف ساختارهای اقتصادی و نبودنِ نهادهای مدنی،هجوم ایل ها و قبایل متعدّدبه ایران و حکومت 950سالهء آنها و نیزسلطهءاستبدادمذهبی را ازعللِ اصلیِ عقب ماندگی ایران می داند.درواقع،برخلاف آرامش دوستدار(امتناع تفکر)،علی میرفطروس به«انقطاع تفکردرتاریخ ایران»معتقداست و می گوید:«هرحملهء ایلات و عشایرچادرنشین باعث فروپاشی شهر و شهرنشینی و سقوط فکر و فلسفه درایران  شد».بنظرمیرفطروس:«كليشه سازی يا قالب بندی ماركسيستی ـ اروپائی از پيدايش ملّت Nation يا احاله و انحصار آن به تاريخ اروپاویاتقسیم بندی تاریخ ایران به«قرون وسطی»وغیره،با واقعيت های تاريخی ـ فرهنگی ايران مطابقت ندارد.ازاین گذشته،برخلاف جوامع غربى ـ دولت در ايران عامل پيدايش،رشد وگسترش  طبقات وازجمله سرمايه دارى بوده و در نتيجه، برخلاف جوامع غربى، طبقات نوين اجتماعى ـ اساساً ـ زائيده يا زائدهء حكومت هاى وقت بوده اند.بنابراين: تحليل تاريخ اجتماعى ايران براساس الگوهاى جوامع غربى، نادرست و داراى نتايج گمراه كننده خواهد بود».

یکی ازنوآوری های استادمیرفطروس درعرصهء پژوهش های تاریخی توجّهء او به رمز و رازهای پنهان درپُشتِ واژگان و مفاهیم عرفانی-اسلامیاست.میرفطروس دربحثِ«شکل شناسی»یا«نكاتی درشناخت جنبش‌های اجتماعی درايران»(1990=1369)معتقداست:

-«شرايط دشوارمذهبی و سلطهء شريعتمداران براهرم‌های قدرتِ سياسی و فرهنگی،باعث می‌شدتامتفكران آزادانديش ورهبران جنبش‌های مترقی،عقايد اصلی خود را در لفّافه يا نقابی از واژه‌ها و مفاهيم عرفانی-اسلامی پنهان نمايند.ازاين گذشته، درشرايط سياسی-فرهنگیِ«قرون وسطی»،وجود احزاب مترقی و مكتب‌های مادی، ناشناخته بود و هرگونه ارتداد يا الحادی به شكل«رَفض دينی»تجّلی می‌كرد.به‌عبارت ديگر:دردوره‌ای كه مردم جز دين و الهيات باورهای ديگری نمی‌شناختند،استفاده رهبران ومتفكران آزادانديش از لفّافهء مذهبی را بايد اولاً: ضرورتی برای مصون ماندن از تكفير و تعقيب شريعتمداران و ثانياً:وسيله‌ای برای كسب پايگاهِ اجتماعی آنان دانست».

به نظرمیرفطروس:«چنين تفسيری ازتاريخ اجتماعی و ادبی ايران دربعد ازاسلام،امروزه معقول‌تر و پذيرفتنی‌تر است،چراكه فجايع هولناک و قرونِ وسطائی سال‌های اخير،پژوهشگران ما را باواقعيّت‌های تلخ و سهمگينی روبرو ساخته كه قبلاً در مطالعات و بررسی‌های خويش به آنها بی‌اعتناء یا بی‌تفاوت بوده‌اند.در پرتو تجربه‌های امروز،اينک بهتر و روشن‌تر می‌توانيم به شرايط دشوارسياسی-مذهبی و پيچيدگی‌های اجتماعی-فرهنگی ديروز آگاه شويم. بر اين اساس است كه بازخوانی متون ادبی و منابع تاريخی،امروزه،چشم‌اندازهای نوينی را برای درکِ تاريخ اجتماعی ايران در برابر ما خواهد گشود».

دربررسی رویدادهای مهم تاریخ معاصرایران،میرفطروس معتقدبه«داشتنِ نگاهِ مادرانه»نسبت به شخصیّت های تاریخ معاصرایران است،اوتأکیدمی کند:

-«تاريخ ايران و خصوصاً تاريخ معاصر ايران،دستخوشِ تنگ نظری‌هاى سياسى و تفسيرهاى ايدئولوژيک بوده است.به‌عبارت ديگر:«در ميهن ما، تاريخ، همواره،چُماقِ سياست‌بازان در سركوب مخالفان بوده است نه چراغِآگاهى و تقويت همبستگی‌هاى ملّى ما. هم از اين‌روست كه به تعداد ايدئولوژی‌ها و احزاب سياسىِ متفاوت، ما تاريخ و روايت‌هاى متفاوت تاريخى داريم».میرفطروس معتقداست که«برای داشتن يک جامعهء مدنی، ابتداء بايد يک تاريخ ملّی و مشترک داشته باشيم زيرا كه جامعهء مدنی -در واقع- يک سقف مشترک و ملّی یا توافق ملّی است،از جمله بر روی تاريخ و شخصيّت‌ها و رويدادهای بزرگ تاريخی.بعبارت دیگر:جامعهء مدنی، سقفی است از انديشه ها و ايدئولوژی های مختلف كه در آن هيچكس مدعی داشتن«حقيقت مطلق»نيست،بنابراين:جامعهء مدنی، نوعی وفاق ملّی است بر روی دسته ای از ارزش های عام از جمله مليـّت،ميهن، تاريخ و فرهنگ ملّی، هم از اين روست كه  برای داشتنِ يك جامعهء مدنی، ابتدا بايد يك جامعهء ملی داشته باشيم » .

فعالیّت های سیاسی

استادمیرفطروس باآنکه بیشتردرحوزهء تاریخ و فرهنگ و ادبیّات ایران تلاش می کند،امّا هیچگاه نسبت به سرنوشت میهن خود،بی تفاوت نبوده است.اوازبنیانگذاران«کانون نویسندگان ایران درتبعید»علیه سانسور و دفاع از آزادی بیان و نوشتار بود .ازطرف دیگر،میرفطروس درمقالات و مصاحبه های متعدّد ازرهبران سیاسی و روشنفکرانی که باعُمده کردن برخی مسائل تاریخی(مانند28مرداد32)یا بادادنِ «آدرس های عوضی»،باعث پراکندگی ایرانیان می شوند،انتقادکرده است.

میرفطروس یکی ازنخستین پیشگامان جنبش رفراندوم(همه پرسی)برای گذارِمسالمت آمیز و بدون خشونت به حکومتی پارلمانی،دموکراتیک و منتخبِ مردم است.اودرمصاحبه با نشريهء نيمروز(شمارهء ۸۲۴، ۷اسفند ۱۳۸۳)«جنبش رفراندوم را«ارکستربزرگ ملّی»نامیده است.میرفطروس درمقالات دیگر،ازجمله در«فرداخیلی دیراست»و«ملینامرکوری وشیرین عبادی»نیزبه همین موضوع اشاره کرده است.

براین اساس،باسرکوبِ خونینِ دانشجویان،زنان و جوانان ایران درجنبش سبز و درمخالفت با جنگ طلبی های محموداحمدی نژاد و خطرحملهء نظامی به ایران،استادمیرفطروس بانوشتن مقالهء«جُغدجنگ»(ملک الشعرای بهار)نفرت ازجنگ و ستایش خود از صلح را ابرازکرد.او ضمن ملاقات بابرخی مقامات اسرائیلی،ضمن یادآوری خدمتِ کوروش بزرگدرنجات یهودیانِ بابِل،به اسرائیلی ها هُشدار داد:

هرگونه حمله نظامی به مردم و مراکزصنعتی و نفتی ایران،باعث کینه و نفرتِ دیرپای ملّتِ بزرگ ایران نسبت به اسرائیل،آمریکا و همپیمانان شان خواهدشد».

میرفطروس همین هشدارهای میهن پرستانه را در نامه ای به سناتورِ معروف آمریکائی،لیندسی گراهام(در8نوامبر2010=17آبان ماه 1389)تکرارکرد،هشدارهائی که متأسفانه توسط مطبوعات و عوامل جمهوری اسلامی،وارونه جلوه داده شد.

تحصیلات:

میرفطروس پس از قبولی دردانشگاه پهلویِ شیراز،دانشگاه تبریز و دانشگاه تهران(دررشته های تاریخ و ادبیّات فارسی)در دانشگاه ملی تهران حقوق قضائی خواند و تحصيلات عاليه را در«مدرسه‌ء مطالعات عالی» (دانشگاه سوربن پاريس) ادامه داد.درسال ۱۹۹۲ به همّت«استاد احسان یارشاطر»،میرفطروس به یکی از برجسته ‌ترین ایران‌شناسان فرانسوی،پروفسور« ژان کالمار»Jean Calmard معرّفی شد و میرفطروس دورهء پیش دکتری  (D.E.A )را با همین استاد(با داوری پروفسورJean-Claude Vadet وپروفسورM.A.Amir-Moezzi) در مدرسهء مطالعات عالیهء دانشگاه سوربن پاریس گذراند.موضوع رسالهء او«کتاب‌شناسی و نقد منابعِ جنبش حروفیان»بودکه به زبان فرانسه منتشرشده است.درادامه وتکمیل رسالهء فوق،موضوع رسالهء دکترای میرفطروس با نام «جنبش‌های اجتماعی ایران در قرن‌های ۱۶-۱۵ میلادی:جنبش حروفیان و نهضت پسیخانیان» ازسوی پروفسور«ژان کالمار» تأیید شد ومیرفطروس دررشتهء دکترای مدرسهء مطالعات عالیهء دانشگاه سوربُن ثبت نام کرد.انتشارِ متن فارسی بخشی از این رسالهء دکترا، با نام «عمادالدّین نسیمی؛شاعر ومتفکرحروفی» در ۲۲۰ صفحه، غنای علمی و ارزش‌های آکادمیک آن را عیان می‌کند. 

درسال٢٠٠٨استادمیرفطروس دکترای افتخاریِ«American Global University»را پس فرستاد و نیزازپذیرفتن ریاست بخش ایرانشناسی این«دانشگاه»پرهیزکرد!                                             

کتاب ها:

 علاوه برکتاب های منتشرشده درایران،در سال‌های اخیر، ١۲ کتاب از میرفطروس منتشر شده که-بارها- تجدید چاپ شده اند، ازجمله:

 ٭ملاحظاتی در تاريخ ايران (١٩٨٨)

  ٭ عمادالدين نسيمی ، شاعر و متفکّر حروفی (١٩٩٢)

 ٭ ديدگاه ها (١٩٩٣)

٭ گفتگو‌ها (١٩٩٨)

٭ رو در رو با تاريخ (١٩٩٩)

٭ هفت گفتار (٢٠٠١)

٭ برخى منظره ها و مناظره هاى فكرى در ايران امروز (٢٠٠٤)

٭ تاريخ در ادبيات (٢٠٠٦)

٭ دکتر محمّد مصدّق؛آسیب شناسی یک شکست (٢٠٠٨)

*خاطرات دکترامیراصلان افشار،آخرین رئیس تشریفات محمدرضاشاه پهلوی(٢٠١٢)

علاوه براين،رسالهء دانشگاهی میرفطروس به زبان فرانسه منتشر شده وکتاب ملاحظاتی درتاریخ ایرانِوی نیز به همّت آقای محمدرضاصفائی به زبان دانمارکی انتشاریافته.بخشی ازترجمهء انگليسى كتاب آسيب شناسى يك شكست ونیزترجمهء فرانسه وآلمانی کتاب«خاطرات دکترامیراصلان افشار» منتشرشده است. همچنين سال ها پيش کاست نوار و CD آوازهای تبعيدیبا صدای او انتشار يافته است.

كتاب هاى جديد استاد ميرفطروس بنام جنبش سرخ جامگان(بابک خُرّمدین)،گُفتارها و گفتگوها ،حلّاج(با ويرايش جديد،الحاقات و اضافات فراوان درحدود500صفحه) و«بیداری ها و بیقراری ها»(مجموعهء یادداشت های روزانه)در آينده منتشر مى شوند.

                 لینک های مربوط:

https://www.youtube.com/watch?v=w0G2X1HKCoo

https://www.youtube.com/watch?v=_49wjgcbUiM