شهرنوش پارسیپور، نویسندۀ «طوبا و معنای شب» و «زنان بدون مردان»، درگذشت
شهرنوش پارسیپور، نویسنده، مترجم و از برجستهترین چهرههای ادبیات معاصر ایران، روز جمعه ۱۲ تیر ۱۴۰۵ (۳ ژوئیه ۲۰۲۶) در ۸۰ سالگی، در بیمارستانی در حومه سانفرانسیسکو درگذشت. خانواده و نزدیکان او اعلام کردند که وی از هفته گذشته در پی سکته قلبی در بیمارستان بستری بود و عصر جمعه چشم از جهان فروبست.
پارسیپور، زاده ۲۸ بهمن ۱۳۲۴ در تهران، از نویسندگانی بود که نامش با ادبیات نوین فارسی، روایت تجربه زنان، نقد ساختارهای مردسالار و مقاومت در برابر سانسور و سرکوب گره خورده است.
پارسیپور از معدود نویسندگان ایرانی بود که در دو دوره سیاسی متفاوت، هم حکومت پهلوی و هم جمهوری اسلامی، بازداشت، سانسور و محرومیت از انتشار آثار را تجربه کرد. او در تمام این سالها، بیآنکه از نوشتن دست بکشد، استقلال فکری خود را حفظ کرد و ادبیات را به عرصهای برای روایت آزادی، رهایی زنان و نقد قدرت بدل ساخت.
او ۲۸ بهمن ۱۳۲۴ در تهران متولد شد، در رشته علوم اجتماعی دانشگاه تهران تحصیل کرد و فعالیت حرفهای خود را با داستاننویسی و همکاری با سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران آغاز کرد. در سال ۱۳۵۳، در اعتراض به اعدام خسرو گلسرخی و کرامتالله دانشیان و بازداشت شماری از نویسندگان و روشنفکران، از تلویزیون ملی استعفا داد؛ اقدامی که اندکی بعد به نخستین بازداشت او انجامید.
نخستین رمانش، «سگ و زمستان بلند»، در سال ۱۳۵۵ منتشر شد، اما بخش مهمی از زندگی و کارنامه ادبی او پس از انقلاب رقم خورد. در سال ۱۳۶۰ بازداشت شد و نزدیک به چهار سال را بدون محاکمه رسمی در زندان گذراند. او بعدها تجربه این سالها را در کتاب «خاطرات زندان» روایت کرد و بخشهایی از رمان «طوبا و معنای شب» را نیز در همان دوران نوشت؛ اثری که پس از آزادی منتشر شد و به یکی از مهمترین رمانهای ادبیات معاصر فارسی تبدیل شد.
انتشار رمان «زنان بدون مردان» در سال ۱۳۶۸ نیز برای او پیامدهای امنیتی در پی داشت و به احضار و بازداشت دوبارهاش انجامید. این رمان که با زبانی نمادین و بهرهگیری از عناصر رئالیسم جادویی، زندگی و آرزوهای زنان ایرانی را روایت میکند، در ایران ممنوع شد، اما به زبانهای مختلف ترجمه شد و شهرتی جهانی یافت. سالها بعد، شیرین نشاط با اقتباس از این اثر فیلمی با همین نام ساخت که جایزه شیر نقرهای جشنواره ونیز را دریافت کرد.
آثار پارسیپور همواره فراتر از روایت زندگی فردی زنان حرکت میکردند. او در رمانهایش مناسبات سلطه، استبداد، سنت، مذهب، جنسیت و قدرت را به چالش میکشید و تاریخ معاصر ایران را از دریچه زندگی انسانهای عادی بازمیخواند. از همین رو، نوشتههایش نه تنها در میان خوانندگان، بلکه در محافل دانشگاهی و مطالعات ادبی و زنان نیز جایگاهی ویژه یافتند.
تداوم سانسور و فشارهای امنیتی، سرانجام او را در دهه ۱۳۷۰ به مهاجرت به ایالات متحده کشاند. پارسیپور تا پایان عمر در شمال کالیفرنیا زندگی کرد و در کنار نویسندگی، به ترجمه و فعالیتهای فرهنگی ادامه داد. «آویزههای بلور»، «عقل آبی»، «شیوا»، «آداب صرف چای در حضور گرگ»، «بر بال باد نشستن»، «آسیه در میان دو دنیا» و «ماجراهای ساده و کوچک روح درخت» از دیگر آثار او هستند. او همچنین آثاری از امین معلوف و کتابهایی درباره تاریخ و فرهنگ چین را به فارسی ترجمه کرد.
در سالهای پایانی زندگی نیز از دشواریهای معیشتی خود سخن گفت. انتشار ویدئویی در سال ۱۳۹۷ که در آن از مشکلات مالی و ناتوانی در تأمین هزینههای زندگی میگفت، بازتاب گستردهای در میان جامعه فرهنگی ایران داشت و بار دیگر وضعیت بسیاری از نویسندگان مهاجر و مستقل ایرانی را به بحث عمومی کشاند.
شهرنوش پارسیپور در طول زندگی خود جوایز و تقدیرهای متعددی دریافت کرد، از جمله عنوان «زن سال» از سوی هجدهمین کنفرانس پژوهشهای زنان در آمریکا و جایزه بیتا در سال ۲۰۱۶. آثار او به زبانهای مختلف ترجمه شدهاند و همچنان در دانشگاهها و محافل ادبی جهان خوانده و بررسی میشوند.
با درگذشت شهرنوش پارسیپور، ادبیات معاصر ایران یکی از جسورترین و مستقلترین صداهای خود را از دست داد؛ نویسندهای که زندان، سانسور، ممنوعیت انتشار و تبعید هرگز نتوانست او را از نوشتن بازدارد و میراثش در ادبیات آزادیخواهانه و فمینیستی ایران ماندگار خواهد ماند.
آثار شهرنوش پارسیپور:
رمانها
▪️سگ و زمستان بلند (۱۳۵۵)
▪️طوبا و معنای شب (۱۳۶۸)
▪️عقل آبی (۱۳۷۱)
▪️ماجرای ساده و کوچک روح درخت (۱۳۷۸)
▪️شیوا (۱۳۷۸)
▪️بر بال باد نشستن (۱۳۸۱)
▪️کمی بهار (۱۳۹۸)
مجموعه داستان
▪️تجربههای آزاد (۱۳۵۷ بازچاپ در ۱۳۷۱)
▪️آویزههای بلور (مجموعه داستان ۱۳۵۶)
▪️زنان بدون مردان (۱۳۶۸)
▪️آداب صرف چای در حضور گرگ (۱۳۷۲)
سایر تالیفات
▪️توپک قرمز (داستان کوتاه ۱۳۴۸)
▪️ماجراهای کوچک
▪️خاطرات زندان
▪️گرما در سال صفر (۱۳۸۲)
ترجمهها
▪️شکار جادوگران در دهکده سلیم (شرلی جکسن)
▪️پیراروانشناسی
▪️رازهای اختر گویی، ئی چینگ (ایو تیفری) ۱۳۷۲
▪️از کنفسیوس تا راهپیمایی دراز دلفین دولرس
▪️تاریخ چین (چهار جلد)
▪️سیر باختر
▪️لائودزه و مرشدان دائویی (ماکس کالتن مارک)
▪️داستانهای مردان تمدنهای مختلف
▪️صخره تانیوس از امین معلوف