نقش سازنده فروغی؛فریدون مجلسی

ایران بارها تا مرز فروپاشی و حتی فراتر از آن رفته؛ اما فرهنگ وحدت بخش این سرزمین، با تحمل ضربات، بار دیگر برخاسته و به خود متکی شده است. در قرون اخیر می توان از فروپاشی
صفوی، فروپاشی افشاری و فروپاشی زندیه تا فروپاشی درونی قاجاریه ســخن گفــت. این فروپاشــیها گاه در اثــر حملهی نظامی بیگانه یا جنگ خانوادگی یا هرج ومرج و فرصت یافتن
خودکامگی خوانین و سران عشایر بوده است که گاه گروه های کوچک، اما مسلح و فعال را بر اکثریت های غیر نظامی کشور چیره گردانده و همواره سروری خود را به ضرب شمشــیر، خواست ملت و مردم قلمداد کرده اند و همیشه در هر دوره از انحطاط و فروپاشی حاکمیت پیشین، قدرتمندان یا قدرتمندی
با پشت گرمی قوم و عشیره خود، گرچه راهگشای بقای کشور بوده اســت، اما نوعی حقوق بستانکارانه انحصاری در مقام نجات دهنده برای خود قائل بوده که خود پدید آورنده ی فساد خویشاوندسالاری و انحطاط و فروپاشی های مکرر بوده است.
پایان قاجاریه نیز چنین بود. گرچه چهره هایی غیر قاجاری نیز فرصت بروز و خودنمایی یافتند و شرایط زمان و آشنایی بیشتر با تمدن جهانی، که سفرهای شاهان به اروپا نیز مزید بر آن، در سطوح بالای نخبگان ایرانی، که با هرم حاکمیتی نیز تقریباً موازی بود، آرمان توســعه و نیل به معیارهای تمدنی روزآمد جهانی را، برانگیخت. نخبگان ایرانی از زمان فتحعلی شاه به نقصان آموزشی خود در مواجهه با مقتضیات تمدن جهانی پی برده بودند، اما به دلیل مصائب یک قرن جنگ پیوسته، از 1722 و سقوط اصفهان تا جنگ دوم ایران و روس و ترکمانچای، این نقیصه را بیشتر در نیاز به توسعه ی آموزش در علومی می دانستند که کمبود آن را علناً در عرصه هاى نظامي ديده بودند. چنین بود كه با اعزام دانشجو و سرانجام با برنامهريزى، در آغاز كار ناصرالدين شاه جوان، به همت اميركبير دارالفنون احداث شد. در اين مدرسه، با كمك معلمان ارويايى، سه رشته اصلي مهندسي پزشكي و نظام تدريس مى شد. نيم قرنى سپري شد تا نخبگان فرهنگي و حاكميتي ايران، در ارتباطات ديپلماتيك و بازركاني، به نقش مهم علوم انساني و حقوق و سياست و اقتصاد در توسعه ى جهانى براى عقب ماندگى كيفي جامعه ايران بى بردند.
در پايان دوره ي ناصرى، به همت ميرزا حسن خان سپهسالار، مقدمات توسعه فرهنگي فراهم شد در دوران مظفرالدين شاه، به همت کسانی مانند ميرزانصرالله، مشيرالدوله و فرزند نامدارش، ميرزا حسن مشيرالدوله پيرنيا، منجر به تاسيس مدرسه عالي سياسى و سپس مدرسه حقوق و مدرسه تجارت شد. در همين مدرسه سياسى بود كه محمد حسين فروغى استاد و عهده دار ترجمه و تألیف آثار مرتبط با علوم سياسى و سپس مدير شدو در همين مدرسه بود كه محمد على فروغى، زير دست پدرى فرهيخته كه روزنامه تربيت را نیر منتشر مى كرد، از نوجوانی اموزش يافت و با کتاب و فرهنگ بزرگ شد. مدرسه سياسى در محتواى علمى و جان بخشيدن به جنبش مشروطيت ايران نقش مهمى داشت و محمد على فروغى، كه به رياست اين مدرسه نيز رسيد، به مشروطه، یعنی برقراري حكومت قانون كه لازمه عملكرد اصولى عدالت خانه و رها شدن از سلطه خودکامگی قرون و اعصار شاهان بود، اعتقادى اصولى داشت. از اين رو، پس از آنكه ناتوانى بقاياى قاجاريه در حفظ وحدت ايران شكار شد و نوعى گسست در سلطه حاكميت ايران، از خراسان و مازندران و گیلان و آذربایجان و کردستان گرفته تا خوزستان و شیراز و اصفهان و حتي بلوجستان، پديد آمد، فروغى و یارانی از روشنفكرانى كه در انديشه برخیزاندن دوباره ايرانِ از هم گسسته بودند، بر آن شدند با فرصتى كه در اثر كودتاى سوم اسفند ١٢٩٩ پدید آمده بود، و اين بار یک فرد روزنامه نگار غير نظامي توانسته بود با جلب حمايت چند نظامى، خصوصا رضاخان، فرمانده تيب قزاق؛ از نظاميان به عنوان ابزار تحول و توسعه سود برد.
دايره رجال سنتى قاجاري كه نمي خواستند امتيازات مکتسبه موروثي خود را از دست بدهند، با کودتا مخالفت كردند و به سرعت موفق به براندازی دولت سيدضيا هم شدند.
اما رضاخان سردار سپه با آنان همكارى كرد و مقدمات صدارت خود را فراهم آورد. در اين زمان بود که گروهی از انديشمندان جوان، شامل محمد على فروغى، پس از پيروزي كودتا و مستقر شدن رضاخان سردار سپه، همكاري و بهره مندى از حمايت او را برای پيشبرد مقاصد فرهنگى و آموزشى، به عنوان زيرساخت دموكراسي در آينده ايران، پذيرا شدند. برنامه ريزان كه شامل كسانى جون عبدالحسين تيمورتاش، على اكبر داور، نصرت الدولة فيروز، مخبر السلطنة هدايت، نير الملك هدايت، على أصغر حكمت، ميرزا جواد خان عامرى و… بودند، بيشتر به اعتلاي فرهنگي و نظام آموزشی و برقرارى هرم حاكميت مى انديشيد که نشان دهنده اقتدار عالمانه دولت باشد.
دانشجویان به خارج برای تدارک استادان دانشگاه در آن عصر بیدانشی و برقراری بزرگداشت شاعران و دانشمندان پیشین ایرانی و احترام به آثار و مزارهای بازسازیشده آنان باقی ماند.
پاسخ فروغی به برادرش که از پذیرفتن پیشنهاد نخستوزیری در پی تهاجم متفقین به ایران ابراز نگرانی میکرد و پرسید: «آیا پذیرفتید؟» این بود که: «این کشور سالها برای ما هزینه کرده، شغل و مقام و احترام داده؛ اکنون زمانی برای ادای دین است.»
و نیز گفتنی است که پس از آنکه آن وظیفه خطیر را در اوج بحران و اشغال به انجام رساند و در مجلس بعدی، از رأی اعتماد با اکثریت ضعیف راضی بود و سلامت خود را برای ادامه بار مسئولیت کافی نمیدانست، مسند قدرت را با آرامش و رضایت ترک کرد؛ که ای کاش سرمشقی میشد برای جاهطلبیهای آیندگان!
ماهنامه تجربه/ مهر ۱۴۰۵
